Wanneer is productdesign auteursrechtelijk beschermd? (en wanneer niet)
Het auteursrecht is een intellectueel eigendomsrecht. Iedere creatie die origineel is en het persoonlijke stempel van de maker draagt, is beschermd tegen ongeoorloofde verveelvoudiging. Veel ondernemers stoppen tijd en moeite in het maken van een uniek design voor hun product: of dit nu kleding is, een pen of een verpakking. Auteursrechtelijke bescherming op zulke ‘gebruiksvoorwerpen’ is echter niet gegarandeerd, ook niet als een voorwerp er duidelijk anders en nieuw uitziet. Een recent gewezen uitspraak over opvallende gouden ski-jassen bevestigt dit opnieuw en geeft handvatten om beter in te kunnen schatten of een voorwerp voor auteursrechtelijke bescherming in aanmerking komt.
De Bombardino van Goldbergh
De Crivit Glamour van Lidl
Wat is auteursrecht en wat kunt u ermee beschermen?
Wanneer u een creatief werk heeft gemaakt - zoals bijvoorbeeld: teksten, (gebruiks)voorwerpen, foto’s, tekeningen of videomateriaal - kan hier auteursrecht op rusten. Dit auteursrecht ontstaat van rechtswege (automatisch). Er is geen registratie voor nodig. U heeft dan het exclusieve recht om uw werk:
- Openbaar te maken (o.a. publiceren)
- Te verveelvoudigen (o.a. kopiëren)
Ook kunt u anderen verbieden uw werk openbaar te maken c.q. te verveelvoudigen. Het auteursrecht vervalt 70 jaar na de dood van de maker of na openbaarmaking door een rechtspersoon. Maar om auteursrecht te doen ontstaan op uw werk moet uw werk wel aan bepaalde vereisten voldoen. Zo moet het werk:
- Origineel zijn
- Het ‘persoonlijk stempel’ van de maker dragen
Dit wil zeggen dat de maker/ontwerper voldoende vrije keuzes heeft gehad bij het ontwerp van het werk en deze keuzes dermate creatief heeft ingevuld dat het werk zijn persoonlijkheid met zich meedraagt.
Voor voorwerpen die een praktische toepassing hebben – ook wel gebruiksvoorwerpen genoemd – is dit moeilijker om aan te tonen. Zo zijn er bij het design van deze voorwerpen minder echt ‘vrije’ keuzes, nu een groot gedeelte van het design immers al zal zijn ingevuld door de functie van het object. Niet beschermd zijn aldus:
- Technische keuzes en functionele elementen
- Algemene stijl of trends
De vraag is dan wanneer er voldoende vrije en creatieve keuzes zijn gemaakt bij een gebruiksvoorwerp en hoe de maker deze kan aantonen. Deze vraag lag onlangs voor bij de rechtbank Amsterdam.
Voorbeeld uit de praktijk: wanneer is een design auteursrechtelijk beschermd?
Goldbergh verkoopt skikleding, waaronder een ski-jas genaamd de Bombardino, in twee versies in drie kleuren. Lidl verkoopt ook een ski-jas onder de naam Crivit Glamour in het goud, zwart en zilver. De jassen vertonen duidelijke gelijkenissen in uitstraling en afwerking. Is de combinatie van creatieve elementen van de Bombardino jas van Goldbergh herkenbaar overgenomen door Lidl? Goldbergh vindt van wel. Lidl is het er niet mee eens en stelt dat alle keuzes beperkt zijn door technische vereisten, een stijl volgen, of zo onbeduidend zijn dat geen sprake is van creativiteit. Ook vindt Lidl dat Goldbergh niet goed heeft aangetoond waarom deze combinatie van elementen vrije creatieve keuzes weerspiegelen die de persoon van de maker uitdrukken.
Wanneer oordeelt de rechter dat een design géén auteursrecht heeft?
De rechtbank overweegt eerst dat er al jarenlang talrijke jassen op de markt die meerdere van de Goldbergh’s aangevoerde elementen bevatten. Dit is een indicatie dat deze elementen niet erg oorspronkelijk zijn. De rechtbank brengt in herinnering dat het auteursrecht ideeën of technische noodzaak niet beschermt. Een combinatie van beschermde en onbeschermde elementen kan op zich beschermd zijn, maar dan moet er wel sprake zijn van beschermingswaardige creativiteit die de maker heeft toegepast om met de combinatie van die elemnten een auteursrechtelijk beschermd werkt te creëren én van weerspiegeling van de persoonlijkheid van de maker. Het had daarbij op de weg van Goldbergh gelegen om zelf te onderbouwen waarom een eventuele combinatie van onbeschermde en beschermde elementen tezamen een creatief geheel vormen. De rechter mag dit immers niet zelf invullen. Goldbergh heeft dat echter nagelaten. De rechtbank stelt daarom vast dat op de combinatie van onbeschermde en eventueel beschermde elementen geen auteursrecht rust.
De rechtbank komt tot de conclusie dat - hoewel de jassen erg op elkaar lijken -de enige elementen die aantoonbaar door Goldbergh als creatief kunnen worden aangemerkt op de Bombardino-jas, de zwarte ster op de capuchon en “Goldbergh” op de taille zijn. Deze elementen zijn nu net niet overgenomen op de versie van Lidl. Er zou daarom sowieso geen sprake van auteursrechtinbreuk zijn, zo stelt de rechtbank.
Waarom is een productontwerp vaak niet auteursrechtelijk beschermd?
Velen denken te snel dat een bijzondere combinatie van standaard elementen automatisch auteursrechtelijk beschermd is. Om bescherming van auteursrecht te genieten moeten echter aantoonbare creatieve keuzes zijn gemaakt bij het ontwerp.
Uit bovenstaande uitspraak blijkt nogmaals dat dit bij gebruiksvoorwerpen allesbehalve vanzelfsprekend is. Er is vaak geen documentatie van het ontwerpproces, keuzes zijn niet expliciet gemaakt of alleen praktisch van aard, of is er te veel aansluiting bij bestaande trends.
Ook het eerder besproken Mio/Konektra arrest (zie hier) volgt deze lijn. Hierin werd geoordeeld dat zelfs een ‘unieke’ combinatie van elementen zoals pasvorm, materiaalgebruik, of technisch en functioneel bepaalde zaken, niet per se als creatief wordt gezien.
Hoe beschermt u uw productdesign tegen kopiëren?
Wilt u de kans vergroten dat u aanspraak kunt maken op auteursrecht dan moet u zelf kunnen uitleggen waarom uw product het persoonlijke stempel van de maker uitdrukt. Hiervoor is het belangrijk dat uw ontwerper de gehele ontwerpfase van begin af aan goed laat vastleggen. Motiveer iedere keuze en variant die wordt gemaakt in het ontwerp. Waarom zijn bepaalde keuzes gemaakt en wat maakt het ontwerp onderscheidend?
Let ook goed op dat bij het inschakelen van ontwerpers die niet in uw dienst zijn de intellectuele eigendomsrechten niet automatisch aan u toebehoren. U dient dan goede afspraken te maken over wie aanspraak maakt op de intellectuele eigendomsrechten.
Overweeg ook aanvullende bescherming zoals het modellenrecht. Dit is bij gebruiksvoorwerpen zeker een belangrijke overweging.
Wilt u meer weten over de verschillende manieren om productvormgeving te beschermen? Zie dan ook deze blog.
Wanneer is uw design auteursrechtelijk beschermd? (samenvatting)
Het is belangrijk dat u de creatieve keuzes die u of uw ontwerper heeft gemaakt bij uw productvormgeving kunt aantonen. Zonder goede onderbouwing is de kans op auteursrechtelijke bescherming van uw productvormgeving klein. Twijfelt u of uw productvormgeving beschermd is of wilt u optreden tegen een concurrent? Laat ons u adviseren: voorkom kostbare verrassingen achteraf.
