Wie heeft naburige rechten?

Wie als rechthebbende kwalificeert, hangt af van de rol die iemand vervult. Een artiest die een lied uitvoert, heeft naburige rechten op zijn uitvoering. De producent die de geluidsopname maakt, krijgt vervolgens eigen naburige rechten op de opname. Ook een omroeporganisatie kan naburige rechten verkrijgen op haar eigen uitzending

Naburige rechten komen toe aan partijen die betrokken zijn bij de uitvoering, opname of uitzending van een werk. De wet kent deze rechten onder meer toe aan uitvoerend kunstenaars, producenten van geluids- en filmopnamen en omroeporganisaties.

In de praktijk krijgen echter veel meer organisaties met naburige rechten te maken. Denk aan mediabedrijven, softwareontwikkelaars, AI-bedrijven, marketingbureaus, streamingdiensten, e-learningplatforms en andere organisaties die audio- of videocontent produceren, verwerken of beschikbaar stellen. Zij zijn niet altijd zelf rechthebbende, maar moeten wel rekening houden met de rechten van anderen.

Op één opname kunnen bovendien meerdere intellectuele eigendomsrechten rusten. Zo kan een muziekopname tegelijkertijd bestaan uit:

1. auteursrechten van de componist en tekstschrijver;
2. naburige rechten van de uitvoerende artiest;
3. naburige rechten van de producent van de geluidsopname; en
4. naburige rechten van de omroeporganisatie die de opname van haar eigen uitzending exploiteert, 

Wie een opname wil gebruiken, openbaar maken, bewerken of beschikbaar stellen, krijgt daarom vaak met meerdere rechthebbenden te maken. Welke toestemming nodig is, hangt af van de wijze waarop de opname wordt gebruikt en van de afspraken die eerder zijn gemaakt over de exploitatie van de betreffende rechten.

Welke handelingen zijn beschermd?

De rechthebbende kan zich in beginsel onder meer verzetten tegen het zonder toestemming:

• opnemen van een uitvoering;
• reproduceren van een opname;
• verspreiden of verkopen van een opname;
• beschikbaar stellen via internet of streamingdiensten;
• uitzenden of anderszins openbaar maken van een uitvoering of opname.

Of daadwerkelijk toestemming nodig is, hangt af van de omstandigheden en eventuele wettelijke uitzonderingen.

Naburige rechten en AI

De opkomst van AI zorgt voor nieuwe juridische vraagstukken rondom naburige rechten. Organisaties gebruiken steeds vaker bestaande geluidsopnamen, podcasts, webinars, video's en livestreams voor AI-training, transcriptie, spraakherkenning en generatieve AI-toepassingen.

Daarbij kunnen vragen ontstaan zoals:

1. Mag een AI-model worden getraind met opnamen waarop naburige rechten rusten?
2. Is voor transcriptie of analyse toestemming nodig?
3. Wie is verantwoordelijk wanneer een AI-systeem beschermde opnamen gebruikt?
4. Hoe moeten licenties en exploitatierechten contractueel worden geregeld?

De beantwoording van deze vragen hangt af van de concrete toepassing en de geldende wet- en regelgeving. De juridische ontwikkelingen op dit gebied zijn volop in beweging. Of voor bepaald gebruik toestemming nodig is, hangt af van de toepasselijke wetgeving, eventuele uitzonderingen en de wijze waarop het materiaal wordt gebruikt (de omstandigheden van het geval).

Naburige rechten in de praktijk

Een recente uitspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie laat zien dat de overdracht van naburige rechten niet vanzelfsprekend is.

In het zogenoemde NOB-arrest oordeelde het Hof dat een nationale regeling waarbij de naburige rechten van uitvoerende kunstenaars automatisch aan hun werkgever worden overgedragen, zonder voorafgaande toestemming van de uitvoerend kunstenaar, in strijd is met het Europese recht. Voor een geldige overdracht of exploitatie van naburige rechten is in beginsel toestemming van de rechthebbende vereist.

Mirjam Elferink schreef hierover samen met Rik Groteboer een uitgebreide annotatie: Het NOB-arrest: wat betekent dit voor de fictieve makerschapsregelingen in ons auteurs- en modellenrecht?

Maar ook deze voorbeelden zijn van toepassing;

1. Softwarebedrijf: een ontwikkelaar bouwt een AI-assistent die duizenden podcasts analyseert. Mag dat zonder toestemming?
2. SaaS-platform: een videoplatform slaat webinars van klanten op en maakt automatisch transcripties. Welke rechten spelen daarbij?
3. Marketingbureau: een reclamebureau gebruikt een bestaande voice-over of geluidsopname in een campagne. Zijn alleen de auteursrechten relevant of ook de naburige rechten?
4. E-learning: een opleidingsplatform neemt colleges op en publiceert deze online. Van wie is de uitvoering en wie mag deze exploiteren?
5. AI voice cloning: een organisatie laat met AI een stem genereren die sterk lijkt op een bekende presentator. Welke rechten spelen daarbij?

Wat is het verschil tussen auteursrecht en naburige rechten?

Hoewel auteursrecht en naburige rechten vaak samen voorkomen, beschermen zij verschillende prestaties. Het auteursrecht beschermt de maker van een oorspronkelijk werk, zoals een muziekcompositie, boek, foto of film.

Naburige rechten beschermen vervolgens degene die dat werk uitvoert, opneemt of uitzendt. Een zanger heeft bijvoorbeeld meestal geen auteursrecht op een lied dat door iemand anders is geschreven, maar kan wel naburige rechten hebben op zijn uitvoering van dat lied.

Kunnen naburige rechten worden overgedragen?

Ja. Naburige rechten kunnen geheel of gedeeltelijk worden overgedragen of in licentie worden gegeven.

Dat gebeurt regelmatig binnen de muziek-, media-, entertainment- en technologiesector. Denk aan artiesten die rechten overdragen aan een platenmaatschappij of producent, of aan licenties voor streamingdiensten, podcasts, televisieprogramma's of online leeromgevingen.

Het is verstandig dergelijke afspraken schriftelijk vast te leggen om onduidelijkheid over de exploitatie te voorkomen.

Wanneer is sprake van een inbreuk op naburige rechten?

Van een inbreuk kan in beginsel sprake zijn wanneer een beschermde uitvoering, opname of uitzending zonder toestemming wordt gebruikt, terwijl daarvoor geen wettelijke uitzondering geldt.
Voorbeelden zijn:

1. het gebruiken van muziek in commerciële video's zonder toestemming;
2. het publiceren van geluidsopnamen op internet (bijv. een
3. opname van een liedje beschikbaar stellen op een streamingsplatform);
4. het verspreiden van live-opnamen;
5. het hergebruiken van radio- of televisie-uitzendingen;
   het gebruiken van audiovisueel materiaal in reclame-uitingen.

Of daadwerkelijk sprake is van een inbreuk hangt af van de concrete omstandigheden van het geval.